Türkiye için çoğulcu hukuk devleti arayışı: Beka ile özgürlük arasında yeni bir toplumsal sözleşme (8)

Bu yazı dizisi boyunca hukukun kaynağından modern devletin ortaya çıkışına, çoğunlukçu demokrasi ile anayasal demokrasi arasındaki gerilimden kolektif haklar meselesine, Türkiye'deki reformların önündeki zihniyet sorunlarından karar alma kapasitesi krizine kadar uzanan geniş bir çerçeve çizmeye çalıştık. Bütün bu tartışmaların sonunda karşımıza çıkan temel soru şudur: Türkiye nasıl bir hukuk düzenine ihtiyaç duymaktadır? Bu soruya verilecek cevap yalnızca hukukçuları ilgilendiren teknik bir mesele değildir. Çünkü hukuk, bir toplumun nasıl birlikte yaşayacağını belirleyen temel kurumlardan biridir. Hukuk yalnızca mahkemeleri ve yasaları değil, aynı zamanda devlet ile vatandaş arasındaki ilişkiyi, birey ile toplum arasındaki dengeyi ve özgürlük ile güvenlik arasındaki sınırları da belirlemektedir. Dolayısıyla Türkiye'nin geleceği üzerine yapılacak her ciddi tartışma, kaçınılmaz olarak hukuk meselesine ulaşmaktadır. Türkiye'nin son iki yüzyıllık modernleşme deneyimi incelendiğinde dikkat çeken önemli bir özellik vardır. Reformların büyük bölümü yukarıdan aşağıya doğru gerçekleştirilmiştir. Devlet değişimin ana aktörü olmuş, toplum ise çoğu zaman bu değişimin muhatabı olarak görülmüştür. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e, çok partili hayata geçişten Avrupa Birliği reformlarına kadar uzanan süreçte bu yaklaşımın izleri görülebilir. Devlet toplumu dönüştürmeye çalışmış, toplum ise zaman zaman bu dönüşüme direnmiş, zaman zaman uyum sağlamış, zaman zaman da kendi taleplerini dile getirmeye çalışmıştır. Bu model belirli dönemlerde önemli başarılar üretmiştir. Ancak günümüz toplumlarının karmaşıklığı karşısında aynı modelin sınırları da görünür hale gelmektedir. Çünkü çağdaş toplumlar geçmişe göre çok daha çoğulcu yapılardır. Eğitim düzeyleri yükselmiş, iletişim imkânları genişlemiş, farklı kimlikler görünür hale gelmiş ve vatandaşların beklentileri çeşitlenmiştir. Böyle bir toplumda hukuk yalnızca merkezi otoritenin belirlediği kurallardan oluşamaz. Aynı zamanda toplumsal talepleri sisteme dâhil edebilme kapasitesine de sahip olmak zorundadır. Türkiye'nin önündeki temel meselelerden biri budur. Uzun yıllar boyunca devletin korunması ile toplumun talepleri arasında bir tercih yapılması gerektiği varsayılmıştır. Oysa modern hukuk deneyimi göstermektedir ki bu ikisi zorunlu olarak birbirinin alternatifi değildir. Güçlü devlet ile özgür toplum arasında kaçınılmaz bir çelişki bulunmamaktadır. Asıl mesele bu iki değerin nasıl dengeleneceğidir. fazla oku Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field) Türkiye'deki birçok tartışmanın merkezinde yer alan beka kavramı bu noktada özel bir önem taşımaktadır. Beka kaygısı yalnızca siyasal bir söylem değildir. Aynı zamanda tarihsel bir hafızanın ürünüdür. Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması, işgaller, savaşlar, darbeler ve çeşitli güvenlik sorunları devletin devamlılığı meselesini toplumsal hafızanın önemli bir parçası haline getirmiştir. Bu nedenle birçok reform önerisi önce güvenlik perspektifinden değerlendirilmektedir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus bulunmaktadır. Bir devletin uzun vadeli güvenliği yalnızca askerî veya bürokratik kapasitesiyle sağlanmaz. Aynı zamanda vatandaşlarının o devleti ne kadar meşru gördüğüyle de ilgilidir. İnsanlar kendilerini sistemin eşit ortakları olarak gördüklerinde devlet ile toplum arasındaki bağ güçlenir. Buna karşılık taleplerin sürekli ertelendiği, farklılıkların tehdit olarak algılandığı ve reformların sürekli geleceğe bırakıldığı toplumlarda güven ilişkisi zayıflamaya başlar. Bu nedenle çağdaş hukuk devletinin temel görevi yalnızca düzeni korumak değildir. Aynı zamanda vatandaşların sisteme aidiyet duygusunu güçlendirmektir. Aidiyet ise yalnızca ortak semboller veya ortak tarih anlatılarıyla oluşmaz. İnsanlar kendi hayatları üzerinde söz sahibi olduklarını hissettiklerinde aidiyet geliştirirler. Hukukun adil uygulandığını gördüklerinde aidiyet geliştirirler. Kimliklerinin, inançlarının ve yaşam tarzlarının meşru kabul edildiğini gördüklerinde aidiyet geliştirirler. Bu noktada çoğulcu hukuk devleti kavramı önem kazanmaktadır. Çoğulculuk yalnızca farklı görüşlerin varlığı anlamına gelmez. Daha derin anlamda çoğulculuk, farklılıkların meşruiyetinin kabul edilmesi demektir. İnsanların aynı düşünmek zorunda olmadıkları, aynı yaşam tarzını benimsemek zorunda olmadıkları ve aynı kültürel tercihleri paylaşmak zorunda olmadıkları gerçeğinin hukuk tarafından tanınmasıdır. Türkiye'nin karşı karşıya olduğu sorunların önemli bir bölümü tam da bu noktada yoğunlaşmaktadır. Çünkü birçok mesele teknik olarak çözülebilecek durumdadır. Sorunların çözülmesini zorlaştıran şey çoğu zaman hukuki bilgi eksikliği değil, farklı toplumsal kesimlerin birbirlerine duyduğu güvensizliktir. Her reform önerisi başka bir grubun kazanımı veya kendi kaybı gibi algılanabilmektedir. Böylece hukuk, ortak bir çözüm zemini olmaktan çıkarak siyasal mücadelelerin alanı haline gelebilmektedir. Oysa başarılı hukuk sistemleri farklı toplumsa