Sislerin, taş surların ve "akıl çağı"nın ülkesi: İskoçya gezi notları

Mümkün olduğunca dünyayı gezmeyi ve farklı kültürleri derinlemesine gözlemlemeyi amaçlıyorum. Bu arayış beni bu kez, Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde, sisin ve taşın coğrafyası olan İskoçya 'ya getirdi. Bir sosyolog gözüyle bakıldığında, coğrafyanın insan karakterini nasıl biçimlendirdiğini anlamak için adalar her zaman eşsiz laboratuvarlardır. Bir ada ülkesinin parçası olmanın getirdiği o doğal izolasyon, İskoç toplumunda dışarıdan gelen hırçın rüzgârlara karşı geliştirilmiş köklü bir iç sakinlik yaratmış. Sokaklarda acele etmeyen, korna sesinden uzak, kamusal alanda birbirinin kişisel alanına derin bir saygı duyan son derece dingin ve huzurlu bir toplum çıkıyor karşınıza. Hava ne kadar sert ve değişkense, toplumsal yaşam ve insan ilişkileri o kadar dengeli, mütevazı ve güven verici. Bu sükûnetin arkasında elbette asırlık bir entelektüel birikim ve iklimle kurulan özel bir bağ yatıyor. Yağmuru, aniden çöken mistik sisi ve göz alıcı gür yeşilliğiyle bana son derece tanıdık gelen, adeta Rize'nin iklim ikizini andıran bu topraklarda, doğanın kapalılığı insanları zihinsel bir içe dönüklüğe ve üretime sevk etmiş. Kent içi ulaşımda dikkati çeken ve ritmik bir düzen sunan çift katlı otobüsler, adeta bu dingin hayatın yürüyen simgeleri gibi sokaklarda süzülüyor; burası gerçekten de tam bir otobüsler şehri ve toplu taşıma kültürü kentin sakin temposunu kusursuz biçimde besliyor. Sokaklarda adım atarken dikkati çeken yoğun Uzak Doğulu ve Hintli turist popülasyonu, İskoçya'nın küresel ölçekteki çekim gücünü net bir şekilde özetliyor. Ancak bu durum, zihnimde kaçınılmaz bir temenniyi de beraberinde getiriyor: İnsan ister ki bu köklü tarihi, bu eşsiz coğrafi dokuyu ve entelektüel mirası kendi insanımız, Türk vatandaşlarımız da yerinde, kendi gözleriyle deneyimlesin ve bu kültürlerarası hafızaya dahil olsun. Fırsat buldukça yerel halkla kurduğum temaslarda konu doğrudan Türkiye'ye geldi. İskoç halkıyla yaptığım sohbetlerde gözlemlediğim en sevindirici detay, hemen hemen herkesin ülkemizi yakından tanıması ve Türkiye hakkında fikir sahibi olmasıydı. Sokaktaki insanın Türkiye algısının bu denli yüksek olması son derece kıymetli. Özellikle turizm, kültürel diplomasi ve akademya bağlamında bu tarihsel ve insani farkındalığı çok daha derinleştirmek, iki toplum arasındaki bağları güçlendirmek adına stratejik bir önem taşıyor. İskoçya'nın Birleşik Krallık çatısı altında İngiltere ile kurduğu tarihsel ve politik ilişki ise mekânın sosyolojisine çok katmanlı bir dinamik katıyor. İngiltere ile yüzyıllardır süregelen çetin güç mücadeleleri, siyasi ortaklıklar ve zaman zaman su yüzüne çıkan bağımsızlık arayışları, İskoç insanının özgün kimliğini daha da pekiştirmiş. Bu durum, İngiliz idari ve ekonomik hegemonyasına karşı kendi kurumlarını, hukuk sistemini ve bilhassa eğitim modelini titizlikle koruyan gururlu bir toplumsal bilincin doğmasını sağlamış. İskoçya denince altı çizilmesi gereken en vital unsur kuşkusuz bu eğitim sisteminin niteliği ve kalitesidir. Ezbere dayanmayan, eleştirel düşünmeyi ve bireysel yetenekleri merkeze alan bu köklü akademik gelenek, İskoç Aydınlanması'ndan bu yana dünyayı dönüştüren fikirlerin kuluçka merkezi olmuştur. James Watt'ın buhar makinesinden Alexander Graham Bell'in telefonuna, Alexander Fleming'in penisilininden günümüzün yapay zekâ, enformatik ve kuantum araştırmalarına kadar insanlığın kaderini değiştiren sayısız icat bu puslu havada filizlendi. Bu teknolojik hegemonyayı ve düşünsel üretimi besleyen ana damar ise hiç şüphesiz University of Edinburgh ve University of Glasgow gibi 15 ve 16'ncı yüzyıllardan beri kesintisiz fikir üreten asırlık üniversitelerin kurumsallaşmış akademizm anlayışıdır. Şehirlerin mekân sosyolojisi ve mimarisi de bu toplumsal dokuyu kusursuz biçimde tamamlıyor. Edinburg, Royal Mile boyunca yükselen gri taş binaları ve volkanik kayalara tünemiş heybetli kalesiyle tarihin ve felsefenin ağırbaşlılığını taşırken; Glasgow, sanayi geçmişini modern sokak sanatı ve müzik kültürüyle dönüştüren daha dinamik, proleter bir enerji sunuyor. Highlands'in kapısı sayılan Stirling ise millî kimliğin, bağımsızlık ruhunun ve kolektif hafızanın sembolik bir nişanesi olarak duruyor. Ancak tüm bu tarihî heybetin, mimari asaletin ve devasa bilimsel mirasın ortasında, insanı en çok etkileyen şey topyekûn gösterişsizlik, yüksek huzur duygusu ve nezaket. Sokakta haritaya baktığınızı görünce durup içtenlikle yardım teklif eden, bir mekânın köşesinde kentin sosyolojisini sizinle paylaşmaya hazır o sempatik ve kapsayıcı insan tipi, ada kültürünün yarattığı o güvenli, barışçıl ve huzurlu toplumsal uzlaşmanın en canlı kanıtı olarak zihnimde yer ediyor. *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. iskoçya Prof. Dr. Levent Eraslan Prof. Dr. Levent Eraslan Independent Türkçe için yazdı Prof. Dr. Levent Eraslan Salı, Ağustos 25, 2026 - 09:15 Main image: Fotoğraf