Yapay zekâ emperyalizmin yeni aparatı mı?

Tarih boyunca güç; toprağa, silaha ya da sermayeye hâkim olanların elindeydi. Ancak bilgiyi elinde tutanlar her zaman iktidarın gerçek sahibi oldu. Jared Diamond'ın klasikleşen eseri Tüfek, Mikrop ve Çelik 'te ortaya koyduğu gibi; medeniyetler arasındaki güç eşitsizlikleri ve emperyalizm, araçları elinde tutanların kurduğu üstünlükle şekillendi. Dünün coğrafi şansı olan tüfek ve çelik, tarihin seyrini nasıl belirlediyse; bugün de bilgi; veri, algoritma ve yapay zekâ biçiminde çağımızın yeni "çelik ve tüfeğine" dönüşmüş durumda. Bu durum bizi temel bir soruyla yüzleştiriyor: Yapay zekâ insanlığın ortak gelişimine mi hizmet edecek, yoksa dijital sömürgeciliğin yeni bir aracı mı olacak? Yanıt, teknolojinin imkânlarından ziyade onu yönlendiren odaklarda saklı. Geleneksel sömürgecilik toprak işgali ve hammadde kontrolüne dayanıyordu. Zamanla bu güç finans, medya ve iletişim ağlarına kaydı. Şimdiyse bu yapıya yeni bir boyut katılıyor: Yapay zekâ . Yapay zekâ basit bir yazılımın ötesinde; veriyi işleyen, eğilimleri öngören, algıyı yöneten ve karar mekanizmalarını şekillendiren stratejik bir güç unsuru. Bugün küresel ölçekte üretilen verinin devasa bir kısmı, az sayıda teknoloji devinin elinde toplanıyor. İşlem gücü, çip üretimi ve bulut altyapısı gibi kritik bileşenler de belli merkezlerin tekelinde. Bu durum yeni bir uçurumu beraberinde getiriyor: Veriyi üretenler ile o veriyi işleyip güce çevirenler arasındaki uçurum. Tıpkı geçmişte çelik teknolojisine veya ateşli silahlara erişimi olmayan toplumların küresel güç dengelerinin dışında kalması gibi; bugün de kendi yapay zekâ altyapısına ve verisine sahip olamayan toplumlar yeni bir bağımlılık riskiyle karşı karşıya. Bir çocuğun öğrenme sürecini, vatandaşın haber alma kaynaklarını, tüketicinin tercihlerini ve toplumun genel gündemini doğrudan etkileyebilen bu güç karşısında asıl odaklanmamız gereken nokta şudur: Yapay zekâ kimin değerlerini yansıtıyor, kimin verisiyle besleniyor ve kimin amaçlarına hizmet ediyor? "Yapay zekâ emperyalizmi" kavramı tam da bu noktada öne çıkıyor. Elbette her yapay zekâ adımını bu tanımlamayla reddetmek doğru olmaz. Sağlıkta, eğitimde, bilimsel araştırmalarda ve kamu yönetiminde insanlığa sunacağı faydalar yadsınamaz. Buna karşın, teknolojik gücün belli ellerde toplanması ülkeleri yeni bir bağımlılık döngüsüne sokma riski taşıyor. Geçmişte petrol ve enerji hatları nasıl stratejik bir bağımlılık yarattıysa, bugün de veri merkezleri, çip tesisleri, algoritmik kapasite ve hesaplama gücü benzer bir bağımlılık alanı oluşturuyor. BM kürsüsünden dijital hegemonya uyarısı Konunun akademik bir tartışmanın ötesinde küresel bir gerçekliği bulunduğu netleşiyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 22 Eylül 2026'da BM 81. Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada, teknolojinin insan odaklı bir anlayışla ele alınması gerektiğini vurgulayarak "tekno-kutuplaşma" ve "dijital hegemonya" tehlikesine dikkat çekti. Bununla birlikte, ortaya çıkan risklerin yönetimi için uluslararası düzeyde bağlayıcı bir hukuki çerçevenin kurulması ve BM bünyesindeki düzenleme adımlarının hızlandırılması çağrısında bulundu. Bu çağrı, küresel ölçekte yürütülecek tartışmalar açısından kritik bir adım niteliğinde. Çünkü algoritmaların etkisi sınır aşan bir niteliğe sahip. Yerel mevzuatların yetersiz kaldığı bu alanda; insan haklarını, veri gizliliğini, çocukların güvenliğini ve şeffaflığı temel alan ortak bir uluslararası sözleşmeye duyulan ihtiyaç aşikâr. Ancak burada temel bir soru ortaya çıkıyor: Bu küresel kuralların mimarı kim olacak? Düzenlemeler yalnızca teknolojiyi üreten aktörler tarafından şekillendirilirse, bu durum mevcut güç dengesizliğini daha da derinleştirebilir. Bu nedenle yapay zekânın küresel yönetişimi; gelişmekte olan ülkelerin, akademisyenlerin, hukukçuların ve sivil toplumun katılım sağladığı çok sesli bir platformda inşa edilmelidir. Türkiye'nin önündeki temel soru Türkiye açısından bakıldığında temel mesele, teknolojiyi sadece kullanmakla sınırlı değil. Kritik soru şudur: Türkiye bu teknolojinin yalnızca pazarı mı olacak, yoksa geliştiricisi ve yön vereni mi? Eğitimden kamu altyapısına kadar pek çok alanın dış kaynaklı yapay zekâ modellerine devredilmesi, uzun vadede dijital bağımlılık riskini beraberinde getirebilir. İşte bu noktada dijital egemenlik kavramı kritik bir önem kazanıyor. Dijital egemenlik; yerli yazılımların ötesinde veri güvenliğinden çip üretimine, bulut sistemlerinden büyük dil modellerine ve yetişmiş insan kaynağına uzanan bütüncül bir ekosistemi kapsar. Tüfek, Mikrop ve Çelik perspektifinden bakarsak dijital egemenlik; çağın "üretim ve savunma araçlarına" yerli ve millî imkânlarla sahip olabilme mücadelesidir. Türkiye bu alanda güçlü bir potansiyele sahip. Genç nüfus, dinamik girişimcilik ortamı ve büyüyen dijital altyapı doğru stratejilerle desteklendiğinde güçlü bir yapay zekâ ekosistemine dönüşebilir. Eğitim politikaları bu dönüşümün merkezinde yer alıyor. Gelecek nesillerin teknolojiyi kullanmanın ötesinde, sistemin çalışma mantığını ve