Türkiye’de ve pek çok Müslüman toplumda toplumsal düzeni ayakta tutan iki temel fren mekanizması -içsel vicdan ve dışsal hukuk- aynı anda işlevini yitiriyor. Trafik kurallarından kamu ihalelerine, otoriterleşmeden ekonomik çöküşe uzanan bu çifte boşluk krizini aşmak, dünya örneklerinin de kanıtladığı üzere, imtiyazsız bir hukuk devletini, özgür basını, şeffaf denetimi ve şekilcilikten arınmış bir ahlak bilincini eş zamanlı olarak inşa etmekten geçiyor. Gece yarısı, kimsenin geçmediği boş bir kavşakta kırmızı ışık yandığında iki farklı sürücü tipi ortaya çıkar. Biri etrafına bakar, polis ya da kamera yoksa gaza basıp geçer. Diğeri ise bomboş yolda yeşil ışık yanana dek sabırla bekler. Bu basit sahne, yalnızca trafik kurallarına bakışı değil, bir toplumun bütün ahlaki ve hukuki genetiğini ele verir. Anadolu irfanının bir insanın veya bir toplumun gelebileceği en tehlikeli eşiği tarif etmek için kullandığı o kadim söz, bugün yaşadığımız krizin tam merkezine oturmaktadır: Allah’tan korkmaz, kuldan utanmaz hâle gelmek. Bu yazıda temel bir tezi savunuyorum: Türkiye’de ve pek çok Müslüman toplumda toplumsal düzeni ayakta tutan iki fren mekanizması -içsel vicdan ve dışsal hukuk-• aynı anda boşalmıştır. Kâğıt üstünde kusursuz yasalar, sahada kuralsızlık Türkiye’nin 1983 yılında yürürlüğe koyduğu 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, 1968 Viyana Sözleşmesi ve İskandinav ülkelerinin -özellikle dünyanın en güvenli trafiğine sahip Finlandiya’nın• temel ilkeleri esas alınarak hazırlandı. Metin düzeyinde Avrupa standartlarıyla örtüşen bu yasa, iki ülkede taban tabana zıt sonuçlar doğurdu. Finlandiya’da trafik kuralları devletin dayattığı yasaklar değil, bireylerin birbirinin yaşam hakkını korumak için imzaladığı bir toplumsal sözleşmedir. Polis olmasa da sürücü bekler. Üstelik gelire endeksli ceza sistemi (Päiväsakko) sayesinde yasa bir bakan veya milyoner için de sıradan vatandaş için de aynı oranda caydırıcıdır. Ayrıca Finlandiya’daki Bağımsız Kaza Araştırma Enstitüsü (OTI), ölümlü kazaları yalnızca sürücü kusuruyla kapatmaz; yol mühendisliğinden mevzuata kadar sistemin hatasını inceler. Türkiye’de ise kurala uyma davranışı büyük ölçüde dışsal denetime (polis, kamera, radar) endekslidir. Denetim yoksa emniyet şeridini ihlal etmek ya da sıranın önüne geçmek bir hak gaspı değil, "uyanıklık" sayılır. Kriminolojideki Kırık Camlar Teorisi 'nin (Broken Windows Theory) işaret ettiği üzere, küçük kuralsızlıkların cezasız kalması, toplumda "burada düzen ve denetim yok" algısı yaratarak çok daha büyük suçların önünü açar. İşte trafikteki bu "radar yoksa hız yap" refleksi, bugün kamu ihalelerinden imar planlarına, ticaretten siyasete, fonlara kadar her alanın ana karakterine dönüşmüştür. En vahimi de hukuki denetimin toplumun bir kesimine uygulanması ve muktedirlere uygulanmamasıdır. Çifte boşluk krizi ve dijital çağda utanma duygusunun çözülüşü Bir toplumu ayakta tutan iki fren vardır: İçerideki vicdan freni ve dışarıdaki hukuk/toplum freni. Antropolojideki klasik ayrımla birinci fren suçluluk kültürüne, ikinci fren ise utanç kültürüne dayanır. Suçluluk kültüründe insan yanlış yaptığında kimse bilmese bile kendi iç mahkemesinde yargılanır. Utanç kültüründe ise temel korku yanlış yapmak değil, yakalanmak ve rezil olmaktır. İslam düşüncesinde içsel denetimin zirvesi ihsan bilincidir. Cibril Hadisi’nde bu şuur, "Allah’ı görüyormuşsun gibi yaşaman; sen O’nu görmesen de O’nun seni gördüğünü bilmendir" şeklinde tarif edilir (Buhârî, Îmân, 37). Büyük ahlak filozofu İbn Miskeveyh, Tehzîbü’l-Ahlâk’ta erdemi, dışarıdan bir zorlama olmaksızın ruhun adaleti kendi tabiatı hâline getirmesi olarak tanımlar. İmam Gazzâlî’nin İhyâ’da üzerinde durduğu murakabe (kulun kendi nefsini her an ilahi gözetim altında tutması) disiplini yerleşmediğinde içerideki fren tutmaz. Peki bu içsel denetim nasıl aşındı? Hızlı kentleşme ve modernleşme sürecinde ahlak aktarımının geleneksel taşıyıcıları olan mahalle kültürü, usta-çırak terbiyesi ve aile içi örneklik dağıldı. Modern okul sistemi ve yaygınlaşan din eğitimi ise karakter inşa etmek yerine salt bilgi, sınav ve şeklî ritüel aktarımına odaklandı. Evde çocuğuna dürüstlük öğüdü veren ebeveynin, aynı çocuğun gözü önünde emniyet şeridine girmesi veya torpil araması, yeni nesle ahlakın yaşanacak bir ilke değil, yalnızca vitrinde tutulacak bir söylem olduğu mesajını vermiştir. Vicdanı terbiye edilmemiş birey, yalnız kaldığı an kuralsızlığa savruldu. Dışsal fren olan hayâ (utanma duygusu) ve hukuk bariyeri de aynı dönemde çözüldü. Hz. Peygamber’in "İlk peygamberlerden beri insanların öğrendiği bir söz vardır: Utanmadıktan sonra dilediğini yap!" ikazı (Buhârî, Enbiyâ, 54), utanma duygusunun toplumsal düzenin son istihkâmı olduğunu gösterir. Sık sık çıkarılan imar ve vergi afları, infaz indirimleri ve cezasızlık algısı ise bu son duvarı da yıktı. Üstelik dijital çağ ve sosyal medya kültürü, "hayâ" yı koruyan yüz yüze mahalle denetimini ortadan kaldırırken, haksız yoldan elde edilen lüksü ve kuralsızlığı gizlenmesi g
Read the full story at the source
This story was published by Independent.
Comments