Din ve devlet

İmam Ali’nin hilafeti "nas" (atama) ile mi, "nasb" (tayin) ile mi gerçekleşti? Şayet "nas" iledir dersek, diğerlerinin hilafeti batıl olur. Şayet "nasb" (tayin) iledir dersek, o takdirde 14 asırdır ümmeti yiyip bitiren bu tefrikaya son vermiş oluruz. Daha doğrusu, ümmeti içinde bulunduğu bu durumdan kurtarmanın yolu, kanaatimce mezheple ilgili meseleleri, bir mezhep fedaisi gibi değil, aynen bir akademisyen gibi tarafsızca ele alıp akademik izahatta bulunmaktan geçer. İran’daki inkılaptan sonra din adamlarının itikadi konuları ele alması, insanların görüşlerinde de birtakım değişikliklerin oluşmasına sebep oldu. Ve yine Şiiler ile ilgili algılardaki kavramsal anlamların değişimlerine de sebebiyet verdi. İran inkılabından önce gelenekçi Şii din adamlarının, Hz. Mehdi’nin zuhuruna kadar intizarda (beklentide) kalacakları düşünülürken ve yine onun "adalet devleti" kurmasıyla yeryüzünde bir kurtuluş olacağına inanılırken, İmam Humeyni namındaki bu yenilikçi müçtehidin, "velayet-i fakih" ve "İslami devlet" konusunu gündeme taşıdığı görüldü ve bu hususta da başarılı oldu. Onun bu başarısı Şii fakihlerin zihninde birtakım oluşumlara da sebebiyet verdi. Yani İmam Humeyni’nin başarısı, onlar nezdinde o inkılabın "hak" oluşunun göstergesi sayıldı. Aynı zamanda bu başarı, birtakım "menfi" şeylerin ortaya çıkmasının da nedeni sayıldı. Gerçek şu ki gerek tarihte ve gerek çağdaş insanın hukukuyla ilgili meselelerde yapılan birtakım araştırmalar, bizleri şu sonuca ulaştırdı: Aslında "hilafet" ile "imamet" birbirinden ayrı iki konudur. Hilafet; yani bir insanı kendine dünyevi yönetici tayin etmek, insanların özgür iradesi dâhilinde bulunan hakkıdır. Diğer bir ifadeyle "halife seçmek" , aynen istediğin birisiyle evlilik yapmak, arzu ettiğin şeyi alıp satmak, canın çektiği yerde yaşamak vs. gibi bir durumdur. Nitekim fakihler şöyle bir temel ilkeden de söz ederler: İnsanlar, kendi nefisleri ve malları üzerinde tasarruf yetkisine sahiptirler. Bu ilkede söylenmek istenen şey şudur: İnsanlar, adil bir yönetim tesis edip kendilerini yönetmeleri için milletvekillerine meşruiyet (yetki) verme salahiyetine haizdirler. Ayrıca, gelenekçi Şii ulemanın istidlalde bulundukları ayet ve rivayetlere baktığımızda, bunların hiçbirinin Allah tarafından "hilafet" tayinine delalet etmediklerini müşahede etmekteyiz. Oysaki benim burada hilafetle ilgili söylediğim bu konu hem modern dönemdeki demokrasi hem de rivayet ve dinî naslar ile uyum içerisindedir. Buradan da şu sonuca ulaşıyoruz: Halk tarafından tayin edilen Ebu Bekir’in hilafeti meşru bir hilafettir. Daha doğrusu bizler, "dinî imamet" ile "dünyevi hilafet" arasında bir ayrım yapma mecburiyetindeyiz. Evet, "dinî imamet" , Şiilerin istidlal ettikleri gibi "nübüvvetin" bir devamı olabilir. Yani "dinî imamet" , ilahi atamaya muhtaçtır. Fakat Şiilerin söyledikleri "Gadir Hum", "Sakaleyn" ve bunlar gibi hadisler, İmam Ali ve Ehl-i Beyt’in faziletleri hususundadır. Yine bu hadisler onların "dünyevi hilafetine" değil de "dinî imametine" işaret ediyor. Örneğin nebi, Gadir Hum hadisinde zımni olarak Müslümanlara şunu söylüyor: Şayet dini istiyor iseniz, onu İmam Ali’den alınız. Yani ayetlerin tefsirlerini, yargı kararlarını, fıkhî ve itikadi konuları Ali’den alınız. Çünkü onun İslam için cihat etmede, ilmî ve bunun gibi konularda öncülüğü vardır. Fakat onun "dünyevi hilafeti" , ne Gadir hadisinde konu edilmiştir ne de başka bir yerde. Çünkü şayet nebi öyle bir şeyi ashabından isteseydi, onlardan İmam Ali için "biat" talebinde bulunurdu. Daha açıkçası, şayet nebi İmam Ali’nin "halife" olmasını isteseydi, onlardan İmam’a "biat etmelerini" talep ederdi. Fakat böyle bir talebinin olmadığı görülmektedir. Çünkü Gadir Hum denilen o bölgede nebinin okuduğu o hutbesinden sonra kimi sahabelerinin gelip İmam Ali’ye: "Behhin behhin leke ya Ali/Ne mutlu sana, ne mutlu sana ey Ali" dediklerini görüyoruz. "Baye’tüke, baye’tüke ala kitabillah/Allah’ın kitabı üzerinden sana biat ettim, sana biat ettim" deyip "biat" sığasını (söz kalıbını) ağzına alıp söyleyen olmamıştır. Görüldüğü üzere nebinin ashabı, o hutbeden sonra "biat" kalıbını kullanmadıklarına göre, demek ki nebi onlardan İmam Ali’nin dünyevi devlet başkanı (halife) olması için ona biat etmelerini istememiştir; yalnızca dinde imam olmasını istemiş ki gelip İmam’a "Ne mutlu, ne mutlu sana ey Ali. Artık benim ve tüm mümin erkek ve mümine kadınların mevlası (dinde otorite sahibi) oldun." diyorlar. Nitekim Kur’an’da (Maide: 55) ve birçok ayette de "mevla" kelimesi farklı anlamlarda kullanılmış ve onlardan biri de "dinde otorite sahibi" olma anlamında olmuştur. Aslında birtakım hadislerde ve özellikle de Hz. Ali’ye nispet edilen "Nehcü’l-Belağa" isimli kitapta, İmam Ali’nin "hilafet" konusunun "şura" ile olacağını söylediği görülmektedir. Örneğin, Muaviye’ye yazdığı 6’ncı mektubunda şöyle diyor: …Şura, Muhacir ve Ensar’a aittir. Eğer onlar bir kişi üzerinde birleşir ve onu imam (dünyevi önder) olarak adlandırırlarsa, bu durum Allah katında da bir rıza sebebidi