Tarih , insanlığın ortak hafızasıdır. Ancak bu hafıza hiçbir zaman bütünüyle tarafsız bir şekilde oluşmaz. Her toplum geçmişini belirli anlatılar, semboller, kahramanlar ve kırılma noktaları üzerinden yeniden kurar. Bu nedenle tarih yalnızca geçmişte yaşanmış olayların toplamı değil, aynı zamanda geçmişe ilişkin yorumların da toplamıdır. Tarihsel olayların nasıl yorumlandığı, çoğu zaman olayların kendisi kadar önemlidir. Çünkü insanlar geçmişe bakarak bugünlerini anlamlandırır ve geleceklerini tasarlarlar. Modern tarih yazımının en yaygın sorunlarından biri, tarihsel olayların galiplerin perspektifinden okunmasıdır. Bu yaklaşımda başarı, haklılığın; yenilgi ise yanlışlığın göstergesi olarak kabul edilir. Bir devlet uzun süre yaşamışsa doğru işler yaptığı varsayılır. Bir hareket başarısız olmuşsa yanlış bir yolda olduğu düşünülür. Oysa tarihsel gerçeklik bundan çok daha karmaşıktır. Başarı ile haklılık, zafer ile meşruiyet, güç ile adalet arasında zorunlu bir ilişki yoktur. Bir savaşın kazanılmış olması, kullanılan yöntemin doğru olduğunu göstermediği gibi, bir hareketin yenilmiş olması da onun haksız olduğunu kanıtlamaz. Tarih boyunca birçok düşünce, hareket ve siyasal proje kendi döneminde başarısız olmuş fakat sonraki yüzyıllarda insanlığın ortak mirasına dönüşmüştür. Aynı şekilde kendi döneminde büyük başarılar elde eden birçok siyasal yapı da daha sonra insanlık tarafından eleştirilmiş ve mahkûm edilmiştir. Bu nedenle tarihsel analizlerde ilk yapılması gereken şey, sonuç ile haklılığı birbirinden ayırmaktır. Bir olayın gerçekleşmiş olması, onun kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. Bir sonucun ortaya çıkmış olması da o sonucu üreten bütün süreçlerin doğru olduğu anlamına gelmez. Tarihçinin görevi galibi kutsamak veya mağlubu mahkûm etmek değil, olayların hangi şartlar altında ortaya çıktığını anlamaya çalışmaktır. Bu noktada ikinci büyük sorun ortaya çıkar: Sonuç merkezli tarih okuması. İnsan zihni geriye dönük olarak olayları anlamlandırırken sonucun bilgisini başlangıç noktasına taşımaya eğilimlidir. Bugünden bakıldığında Cumhuriyet'in kurulmuş olması, sanki 1908'den itibaren bütün gelişmelerin doğal ve kaçınılmaz sonucu gibi görülebilir. Aynı şekilde Fransız Devrimi'nden önceki olaylar Fransız Cumhuriyeti'nin, Bolşevik Devrimi'nden önceki süreçler Sovyetler Birliği'nin veya Amerikan bağımsızlık mücadelesi Amerika Birleşik Devletleri'nin kuruluşunun ön hazırlıkları gibi yorumlanabilir. Oysa tarih yaşayan insanlar açısından hiçbir zaman bu kadar net değildir. 1908 yılında yaşayan bir Osmanlı aydını için Cumhuriyet kaçınılmaz bir gelecek değildir. 1914 yılında yaşayan bir devlet adamı için 4 yıl sonra imparatorluğun dağılacağı kesin değildir. 1985 yılında yaşayan bir Sovyet bürokratı için Sovyetler Birliği'nin birkaç yıl sonra çökeceği öngörülebilir değildir. Tarihsel aktörler geleceği bilmeden hareket ederler. Bu nedenle onların kararlarını değerlendirirken bugünün sonuç bilgisini geçmişe taşımak ciddi bir metodolojik hatadır. 1908 Jön Türk Devrimi sırasında İstanbul'da düzenlenen gösteriler, Osmanlı'nın son dönemindeki siyasal ve toplumsal dönüşümün önemli yansımalarından biriydi / Fotoğraf: Wikimedia Commons Tarihsel olayları değerlendirirken yalnızca sonuçlara değil, niyetlere ve yöntemlere de bakmak gerekir. Bir siyasal aktörün amacı neydi? Elindeki imkânlar nelerdi? Hangi bilgiye sahipti? Hangi riskleri öngörebiliyordu? Hangi yöntemleri kullandı? Bu sorular cevaplanmadan yapılan değerlendirmeler eksik kalacaktır. Ancak niyet ve yöntem de tek başına yeterli değildir. Çünkü insan eylemleri her zaman belirli yapısal koşullar içinde gerçekleşir. Bir devlet adamının iradesi vardır fakat o irade belirli sınırlar içinde hareket eder. Bir hükümet ekonomi politikaları geliştirebilir ancak dünya ekonomisinin genel yönelimlerinden tamamen bağımsız davranamaz. Bir komutan savaş planı yapabilir ancak iklim şartlarını, salgın hastalıkları veya beklenmeyen gelişmeleri bütünüyle kontrol edemez. Bu nedenle tarihsel olayları anlamak için çok katmanlı bir analiz modeline ihtiyaç vardır. Birinci katman iç siyasal dinamiklerdir. Devletler, toplumlar ve hareketler kendi içlerinde farklı çıkar grupları, ideolojiler, sınıflar ve kurumlar barındırırlar. Osmanlı'nın son dönemini yalnızca padişahlar üzerinden açıklamak mümkün değildir. Bürokrasi, ordu, ulema, taşra eşrafı, ticaret burjuvazisi, gayrimüslim topluluklar ve uluslararası sermaye gibi birçok unsur aynı anda sürece etki etmektedir. İkinci katman uluslararası sistemdir. Hiçbir devlet boşlukta yaşamaz. Özellikle son 200 yılda dünya giderek daha fazla bütünleşmiş ve birbirine bağımlı hâle gelmiştir. Osmanlı'nın kaderini yalnızca İstanbul'daki karar vericiler belirlememiştir. Londra'da alınan kararlar, Paris'teki sermaye çevreleri, Berlin'in stratejik tercihleri, Rusya'nın yayılma politikaları ve dünya ticaret yollarındaki değişimler de en az yerel aktörler kadar etkili olmuştur. Üçüncü katman ekonomik ve teknolojik yapılardır. Sanayi Devrimi yalnızca İngiltere'nin mesel
Tarih , insanlığın ortak hafızasıdır. Ancak bu hafıza hiçbir zaman bütünüyle tarafsız bir şekilde oluşmaz. Her toplum geçmişini belirli anlatılar, semboller, kahramanlar ve kırılma noktaları üzerinden yeniden kurar.
This is an excerpt. Copyright belongs to the source; the full story is published on their site.
Read the full story at the source
This story was published by Independent.
Comments