Güvenini kaybeden insan, gerçeğe nasıl güvenecek?

Bir insanın yaşam evresinde elinden birçok şeyi alınabilir; maddi serveti, makamı, evi, itibarı, hatta koronavirüs pandemisi döneminde olduğu gibi özgürlüğü bile bir süreliğine elinden alınabilir. Ancak insanın elinden güven duygusu alındığında, kaybedilen şey yalnızca bir duygu değildir; insanın dünyayla kurduğu ilişkinin zemini sarsılır çünkü insan hayata yalnızca gözleriyle bakmaz, bir ölçüde güvenerek yaşar. Sabah uyandığında yatağının bulunduğu odanın hâlâ orada olduğuna güvenir, kapıyı açtığında dışarıdaki dünyanın bir gecede tamamen değişmediğine güvenir. Söylenen sözlerin bir anlam taşıdığına güvenir, bir dostunun verdiği sözü tutacağına güvenir, hukukun kendisini koruyacağına güvenir, bir kurumun görevini yapacağına güvenir, doktorun bildiğini kendisine dürüstçe söylediğine güvenir, öğretmenin doğruyu öğretmeye çalıştığına güvenir. Bir haberin en azından bütünüyle uydurma olmadığına güvenir ve nihayet, gördüğü şeyin gerçekten gördüğü şey olduğuna güvenir. İnsan bütün bunları her sabah yeniden hesaplayarak yeni güne başlamaz, güvenerek yaşamak zorundadır. Bu yüzden güven kaybolduğunda yalnızca hayat zorlaşmaz, hayatın anlamlandırılma biçimi de değişir. Dolayısıyla güven, aslında insanın dünyayla yaptığı görünmez sözleşmedir. Bu sözleşmenin maddeleri yazılı olmamasına rağmen hayatımızın neredeyse her alanında vardır. Bir arkadaşımızla konuşurken her cümleyi "Acaba yalan mı söylüyor?" diye çözümlemeyiz, bir marketten aldığımız ürünün içinde yazanların tamamen uydurma olduğunu varsaymayız, bir mahkeme kararının kişisel öfkeye göre değil, belirli hukuk kurallarına göre verileceğini düşünürüz. Bir üniversite senatosunda alınan kararların liyakat ve ölçütlerle ilişkili olduğunu varsayar, bir sınavın sonucunun önceden belirlenmediğine inanırız. Bilimsel bir araştırmanın verilerinin tamamen yanlış olmadığını kabul ederiz, bir yapı mühendislik sisteminin bizi taşıyacağını düşünürüz. Aynı şekilde bir uçağa bindiğimizde onu kullanan sistemin belirli güvenlik kurallarına göre çalıştığına inanırız, inanmak zorundayız. Sebebi ise insanın her şeyi sıfırdan doğrulama imkânı yoktur. İnsanlık, toplumsal bağlamda kendisi güven üzerine kurulmuş bir iş bölümü olup herkes her şeyi bilemez, her şeyi yapamaz, her şeyi denetleyemez. fazla oku Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field) Bu nedenle insan başkasının bilgisine, emeğine, uzmanlığına ve sorumluluğuna belirli ölçülerde güvenmek zorundadır. Güven ortadan kalktığında ise yalnızca ilişkiler değil, bu iş bölümü de çözülmeye başlar ve bir toplumda insanlar birbirine güvenmiyorsa, herkes kendi küçük kalesini kurmaya başlar. Kimse kimseye borç veremez hâle gelir, sözle yetinmez, her şeyin yazılı olmasını, her şeyin kayıt altına alınmasını ister, sürekli denetlenmesini ister. Tüm işlemler için yeni bir kontrol mekanizması kurulur. Bir süre sonra toplum, güven yerine denetimle ayakta tutulmaya çalışılır. Fakat denetimin de bir sınırı vardır; her şeyi kontrol etmek mümkün olmadığı gibi insanın her adımını izleyemez, düşüncesini ölçemez, niyetini okuyamaz, her ilişkisini denetleyemezsiniz. Bir toplum, Jeremy Bentham’ın panoptikon modelindeki gözetimle ayakta kalamaz. Sebebine gelince; gözetim arttıkça güven kendiliğinden artmaz, tam tersine, daha da azalır. İnsan izlenildiğini bildikçe davranışını değiştirebilir çünkü bu, içten gelen bir sorumluluk değildir. Gerçek güven ise insanın gözetlenmediği anda da doğru davranacağına ilişkin inançtır. Güvenin en büyük düşmanı bazen yalan değildir, sürekli şüphe hâlidir. Şüphe insan için elbette gereklidir ve hakikati arayan insanın şüphe etmesi gerekir. Yalnız, iki şeyi birbiriyle karıştırmadan şüphe ile güvensizliği birbirinden ayırt etmek gerekir. Şüphe, hakikate ulaşmak için sorar, güvensizlik ise cevap ne olursa olsun inanmayı reddeder. Şüphe: "Bunu nasıl bilebiliriz?" diye sorarken güvensizlik: "Hiçbir şeye güvenemeyiz" der. Birincisi düşüncenin başlangıcı iken ikincisi düşüncenin sonu olabilir; hiçbir şeye güvenmeyen insan sonunda olguları anlamlandırmakta zorlanabilir ve karşımızda çağımızın büyük paradokslarından biri belirir: Bilgi çoğaldıkça güven artmak zorunda değildir. Tam tersine, bilgi fazlalığı insanı daha fazla kuşkuya sürükleyebilir. İnsan neye inanacağını şaşırdığında, sonunda her şeyi aynı anda doğru ve yanlış kabul etmeye başlayabilir. Böyle bir yaklaşım, davranış biçimi, hakikat açısından tehlikeli bir noktadır. Şöyle ki, hakikatin değersizleşmesi insanların yalana inanmasıyla gerçekleşmez, insanların artık doğru ile yanlışı ayırt edebileceğine inanmamalarıyla gerçekleşebilir. Maalesef dijital çağın bu sorunu daha da karmaşık hâle getirdiği yadsınamaz bir gerçek olarak karşımızda durmaktadır: Eskiden bir görüntünün varlığı, onun gerçek olduğuna dair güçlü bir işaretti. Bir fotoğraf vardı, bir olay yaşanmış olmalıydı. Örneğin ses vardı, insan konuşmuş, bir olay gerçekten gerçekleşmiş olmalıydı. Artık bu varsayımlar giderek zayıflayarak yapay zekâ bize gerçeğin temsilini değil, gerç