Uygulama sırası, kurumlar arası veri mimarisi ve hukuk devleti güvenceleri (5)

Böyle bir reformun uygulanmasında en büyük hata, bütün sistemi bir anda "cemaat ve tarikatlarla mücadele" başlığı altında güvenlik bürokrasisine teslim etmek olur. Çünkü sorun aslında tek bir güvenlik problemi değil; mülkiyet hukuku, vakıf ve dernek hukuku, şirketler hukuku, mali istihbarat, kamu personel rejimi, eğitim hukuku, çocuk koruma, kamu etiği ve veri koruma alanlarının kesişiminde ortaya çıkan bir kurumsal şeffaflık problemidir. Bu nedenle uygulamanın ilk aşaması yeni bir ceza kataloğu yaratmak değil, mevcut parçalı bilgi sistemlerini birbirleriyle konuşabilir hale getirmek olmalıdır. Bir yapının ekonomik büyüklüğünü anlamak için yalnız banka hesaplarına; kamu nüfuzunu anlamak için yalnız personel listelerine; çocuk üzerindeki etkisini anlamak için yalnız okul ruhsatına bakmak yetmez. Asıl mesele, bu farklı alanların arkasında aynı karar merkezi bulunup bulunmadığını gösterebilmektir. Dolayısıyla reformun ilk hedefi "daha çok yetki" değil, daha iyi veri bütünlüğü ve daha iyi kurumsal koordinasyon olmalıdır. Birinci aşamada gerçek faydalanıcı ve fiilî kontrol kavramı tüm ilgili özel hukuk alanlarında aynı anlamda kullanılmalıdır. Bugün farklı kurumların "ortak", "yönetici", "mütevelli", "kurucu", "temsilci", "faydalanıcı" veya "kontrol eden kişi" gibi farklı kavramlarla çalışması, aynı örgütsel ağın parçalı görünmesine yol açabilir. Oysa ekonomik gerçeklik bakımından temel soru çok basittir: Bu malvarlığının veya tüzel kişinin stratejik kararlarını kim belirliyor? Bu kişi şirket ortaklık cetvelinde görünmeyebilir, vakfın yönetim kurulunda yer almayabilir veya derneğin resmî başkanı olmayabilir. Buna rağmen önemli yatırımlar onun onayıyla yapılıyor, yöneticiler onun talimatıyla değişiyor, şirketler onun belirlediği kişilere devrediliyor ve bağışların hangi alana gideceği onun çevresinde kararlaştırılıyorsa, hukukî görünüm ile fiilî kontrol ayrışmış olabilir. Fernando ve Berkhout’un beneficial ownership şeffaflığı üzerine hazırladığı rehberin temel yaklaşımı da budur: yalnız doğrudan pay sahipliğini değil, kontrolün farklı araçlarını da görünür kılmak gerekir. Bu nedenle büyük ekonomik ve toplumsal yapılarda "nihai kontrol bildirimi" benzeri daha kapsamlı bir yükümlülük düşünülebilir. Bunun amacı her küçük derneğin veya mahallî dinî grubun yöneticilerini devlet veri tabanına yığmak değil, belirli büyüklük ve risk eşiklerini aşan yapılarda gerçek karar sahibini ortaya koymaktır. Örneğin çok sayıda bağlı tüzel kişi, yüksek bağış hacmi, geniş gayrimenkul portföyü, birbirine bağlı ticari şirketler, eğitim ve barınma kurumları veya kamu kaynağı kullanımı bulunan yapılarda, yalnız resmî ortak ve yöneticilerin değil, fiilî kontrol sağlayan kişilerin de açıklanması gerekebilir. Burada "kontrol" somut ölçütlerle tarif edilmelidir: yönetici atama veya görevden alma yetkisi; bütçe ve büyük yatırımlar üzerinde veto; stratejik kararları belirleme; şirket hisselerinin kimler arasında devredileceğini tayin etme; gelirlerin hangi kuruluşlara aktarılacağına karar verme; yöneticilerin kendisine düzenli rapor vermesi veya kuruluş üzerinde sözleşme dışı fakat sistematik talimat yetkisi. Böylece informel liderlik ilk defa hukukî analizde görünür hale gelir. İkinci aşamada kurumlar arası veri eşleştirmesi kurulmalıdır. Fakat burada "tek merkezde herkesin bütün verilerini tutan devasa bir devlet arşivi" modeli ciddi mahremiyet ve kötüye kullanım riski taşır. Daha sağlıklı olan, kurumların kendi verisini koruduğu fakat hukukî bir risk göstergesi doğduğunda sınırlı alanlarda sorgu temelli eşleşme yapılabilen bir sistemdir. Bir vakfın yöneticileri ile ona sürekli hizmet satan şirketlerin gerçek faydalanıcılarının aynı aile veya örgütsel çekirdekte toplanıp toplanmadığı kontrol edilebilir. Büyük şirket devirlerinin bedelleri ile bankacılık işlemleri karşılaştırılabilir. Kamu ihalesi alan şirketlerin gerçek kontrol sahipleri, karar veren kamu görevlileriyle ekonomik veya ailevi bağlar açısından incelenebilir. Bir kişi aynı dönemde çok sayıda vakıf, dernek ve şirketin yönetiminde yer alıyorsa bunun ekonomik gerekçesi ve karar ağındaki yeri görülebilir. Buradaki amaç vatandaşın bütün hayatını tek dosyada toplamak değil, somut bir ekonomik veya kamusal risk ortaya çıktığında gerekli veri parçalarını hukukî yetkiyle bir araya getirebilmek olmalıdır. Bu sistemin üçüncü ayağı, veriyi yalnız mevcut andaki fotoğraf olarak değil, zaman serisi olarak saklamaktır. Gölge malvarlığının karakteristik özelliklerinden biri sahiplerin değişmesine rağmen kontrolün devam etmesidir. Bu nedenle bugünkü sicil kaydı çoğu zaman yetersizdir. Bir varlığın 2006, 2009, 2012, 2015, 2018, 2021 ve 2024 yıllarında kimlerin üzerinde bulunduğu; bu kişilerin aynı yıllarda hangi vakıf ve şirketlerde görev yaptığı; birbirleriyle aile, ortaklık veya yöneticilik ilişkilerinin bulunup bulunmadığı görülebilmelidir. Özellikle tekrarlayan 3 veya 4 yıllık devir döngüleri varsa, bu örüntü doğrudan analiz edilebilir. Devir döngüsünün kendisi suç değildir; fakat aynı kişile