Astana'da "dinî kelimeleri özleştirme" tartışmasıyla yeniden alevlenen mesele, aslında Türk dünyasının asırlık ortak hafızasının korunup korunamayacağı sınavıdır. Bir Kazak ile bir Türkiye Türkü, bir Özbek ile bir Azerbaycanlı karşılaştığında birbirini sadece gramer eklerinden değil; yüzyıllardır aynı duaya amin dedikleri, aynı kavrama sığındıkları ortak kelimelerden tanır. "İnşallah", "şükür", "hak", "adalet", "vicdan", "medeniyet"... Coğrafyalar bölünse ve alfabeler değişse bile Türk dünyasını birbirine bağlayan görünmez harç tam olarak bu müşterek kavram hafızasıdır. İşte bu yüzden, Kasım 2026'da Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev 'in dinî ifadelerde Arapça kökenli kelimeler yerine geleneksel Kazakça karşılıkların kullanılmasını tavsiye etmesi ve Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi 'nin bu yönde bir tamim yayımlaması, sıradan bir dil tartışmasının çok ötesinde yankı uyandırdı. Dışarıdan sızan radikal akımlara karşı millî kimliği koruma refleksi anlaşılabilir olsa da bin yıllık ortak tarih potasında eriyerek artık Türkçenin öz malı hâline gelmiş kelimeleri "yabancı" ilan edip ayıklamaya kalkışmak, birliği tahkim etmek yerine ortak ruhu ve dili içeriden oymak anlamına gelir. Astana'dan yükselen bu tartışma, aslında insanlık tarihinin en kadim ve en acımasız sınavlarından birini yeniden gözler önüne sermektedir. Zira dillerin kaderi, onları konuşan toplumların siyasi, kurumsal ve medeniyet tarihinden bağımsız değildir. Geniş coğrafyalara yayılan her büyük dil, tarih boyunca 2 keskin yol ayrımıyla yüzleşmiştir: Merkezden uzaklaştıkça yerel ağızlara bölünerek birbirine yabancı yeni dillere parçalanmak ya da ortak bir yazı, hukuk, kavram ve kültür sistemi ("görünmez bir işletim sistemi") inşa ederek bütünlüğünü korumak. Tarihin ilk büyük merkezîleştirici imparatorluklarından Çin'den Roma'ya, İslam medeniyet havzasından Slav ve Cermen dünyasına kadar yaşanan dilsel kırılmalar; Türkçenin geçmişte maruz kaldığı ayrışmaları anlamak, bugün karşı karşıya olduğu tehditleri görmek ve önünde duran entegrasyon fırsatlarını doğru okumak için eşsiz bir laboratuvar sunmaktadır. 1. Dünya dillerinin ayrışma modelleri: 4 tarihî tecrübe ve Türkçe için çıkarımlar Dünya dil tarihi incelendiğinde, geniş coğrafyalara yayılan dillerin merkezî otorite, yazı sistemi ve din/kültür ekseninde 4 farklı kader çizgisi izlediği görülür. Bu 4 modelin her biri, Türkçenin geçmişte yaşadığı kırılmaları ve gelecekte izleyebileceği yolları anlamak için birer tarihî ayna işlevi görmektedir: A. Tam parçalanma ve yapısal mutasyon: Latince ve Cermence modeli Roma İmparatorluğu'nun Akdeniz havzasına ve Batı Avrupa'ya yayılmasıyla birlikte, senatonun, hukukun ve edebiyatın dili olan donmuş Klasik Latince ile lejyonerlerin, vergi memurlarının, tüccarların ve göçmenlerin sokakta konuştuğu Halk Latincesi (Latina Vulgaris) 2 ayrı katmana ayrıldı. Örneğin klasik metinlerde "at" için equus kelimesi kullanılırken, halk dilinde caballus tercih ediliyordu; modern Fransızcadaki cheval, İspanyolcadaki caballo ve İtalyancadaki cavallo bu halk katmanından doğdu. MS 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun çökmesiyle yollar bakımsız kaldı, ticaret durdu ve merkezî eğitim ağı dağıldı. Yaklaşık 800 yıllık izolasyon sürecinde Halk Latincesi, eyaletlerdeki alt katman (substratum) yerli dillerin ve üst katman (superstratum) istilacı kavimlerin etkisiyle geri döndürülemez bir yapısal mutasyona uğradı. 813 Tours Konsili'nde kilise, halkın Latince vaazları artık anlamadığını kabul ederek vaazların yerel dillerde verilmesini kararlaştırdı. 842 Strazburg Yeminleri ile Fransızca ayrı bir dil olarak yazıya geçirildi. Süreç, 13. yüzyıldan itibaren edebiyat dillerinin oluşması ve matbaanın yaygınlaşmasıyla tamamlandı. Sonuçta İspanyolca, Fransızca, İtalyanca, Portekizce, Rumence ve diğer Romen dilleri ortaya çıktı. Bu dillerde yalnızca kelime hazinesi değil, dilbilgisi iskeleti de değişmişti (isim çekim ekleri yok olmuş, yerini edatlara ve sabit kelime sırasına bırakmıştı). Benzer bir süreç Cermen dillerinde de yaşandı; İngilizce, 1066 Norman istilasının etkisiyle Almanca ve İskandinav dillerinden kesin biçimde koptu. • Türkçe ile kıyaslama: Türkçe de ana yurttan binlerce kilometrelik bir alana yayılmış, yüksek edebiyat dili ile halk dili arasında katmanlaşma yaşamış ve komşu dillerle yoğun temas kurmuştur. Ancak Latincenin aksine 800 yıllık mutlak izolasyon ve merkezî çöküş yaşamamıştır. En önemlisi, Latince isim çekim eklerini kaybederken Türkçe sondan eklemeli gramer çekirdeğini ve cümle dizilimini (Özne-Nesne-Yüklem) en uç lehçelerde dahi büyük ölçüde korumuştur. B. İdeografik yazı birliğiyle siyasi bütünlüğü koruma: Çince modeli Qin Shi Huang'ın MÖ 221'de gerçekleştirdiği yazı (Shu Tong Wen), ölçü ve ulaşım reformları, insanlık tarihinin en sıra dışı dil ve devlet mühendisliğidir. Çin coğrafyasının büyüklüğü nedeniyle konuşma dilinde birbirini anlamayan Mandarin, Kantonca, Wu ve Min gibi lehçeler ortaya çıkmıştır. Buna rağmen ortak ideografik yazı sistemi sayesinde ayn
Read the full story at the source
This story was published by Independent.
Comments