Osmanlı Devleti'nin son 10 yılı, Türkiye tarih yazımında en fazla tartışılan dönemlerden biridir. II. Meşrutiyet 'in ilanından Mondros Mütarekesi'ne kadar geçen 10 yıllık süreç, çoğu zaman iki zıt anlatıdan biri üzerinden okunur. Birinci anlatıya göre İttihat ve Terakki, çökmekte olan devleti kurtarmaya çalışan ileri görüşlü bir kadrodur. İkinci anlatıya göre ise imparatorluğu felakete sürükleyen ve yanlış kararlar alan bir siyasal elit hareketidir. Her iki yaklaşım da belirli doğrular içermekle birlikte önemli bir metodolojik eksiklik taşır. Çünkü her iki yaklaşım da tarihsel süreci büyük ölçüde siyasal aktörlerin kararlarına indirgeme eğilimindedir. Oysa 1908-1918 dönemi yalnızca Osmanlı bürokrasisinin, sarayın veya İttihatçıların kararlarıyla açıklanamaz. Aynı dönemde dünya tarihinin en büyük dönüşümlerinden biri yaşanmaktadır. Sanayi kapitalizmi küresel ölçekte yayılmakta, Avrupa devletleri arasındaki güç dengeleri değişmekte, milliyetçilik imparatorlukları çözmekte, yeni ulaşım ve iletişim teknolojileri savaşın doğasını değiştirmekte ve dünya ekonomisi daha önce görülmemiş ölçüde bütünleşmektedir. Osmanlı'nın son 10 yılını anlamak için bu çok katmanlı yapıyı birlikte değerlendirmek gerekir. fazla oku Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field) 1908 Devrimi'nin ortaya çıktığı koşulların başında devletin uzun süredir devam eden yapısal krizi geliyordu. 19. yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti askerî, mali ve idari alanlarda büyük bir dönüşüm geçirmişti. Tanzimat'tan itibaren gerçekleştirilen reformlar devletin modernleşmesini amaçlıyordu. Ancak reformların önemli bir bölümü Avrupa'nın teknolojik ve kurumsal üstünlüğü karşısında savunmacı bir karakter taşıyordu. Osmanlı modernleşmesi kendi iç dinamiklerinden çok dış baskılar altında şekilleniyordu. İttihat ve Terakki'nin ortaya çıktığı kuşak tam da bu atmosferde yetişti. Bu kuşak Avrupa'nın askerî ve teknolojik üstünlüğünü görüyor, devletin giderek toprak kaybetmesine tanıklık ediyor ve çözümün merkezî devletin güçlendirilmesinde bulunduğunu düşünüyordu. Dolayısıyla İttihatçıların temel motivasyonu çoğu zaman iddia edildiği gibi yalnızca iktidarı ele geçirmek değil, imparatorluğun dağılmasını önlemekti. Fakat bir siyasal hareketin niyetleri ile tarihsel sonuçları aynı şey değildir. Burada ilk önemli mesele, İttihatçıların karşı karşıya bulunduğu yapısal sınırlamalardır. 1908 yılında İngiltere dünyanın en büyük sanayi ve deniz gücüdür. Almanya olağanüstü bir hızla yükselmektedir. Fransa devasa bir sömürge imparatorluğunu kontrol etmektedir. Rusya nüfus ve coğrafi büyüklük açısından dünyanın en büyük güçlerinden biridir. Osmanlı ise sanayi üretiminde rakiplerinin oldukça gerisinde kalmıştır. Demiryolu ağları sınırlıdır. Sermaye birikimi yetersizdir. Dış borçlar önemli bir yük oluşturmaktadır. Bu tablo yalnızca hükümet değiştirerek çözülebilecek bir tablo değildir. Çünkü mesele esasen bir medeniyetler veya kültürler meselesinden ziyade sanayi devriminin yarattığı yapısal eşitsizliklerle ilgilidir. İngiltere ile Osmanlı arasındaki fark, yalnızca daha iyi yöneticilere sahip olmakla açıklanamaz. Bu fark aynı zamanda enerji kullanımı, teknoloji, sermaye birikimi, finans kurumları, üretim kapasitesi ve küresel ticaret ağlarıyla ilgilidir. 1908 sonrasında yaşanan gelişmeler bu yapısal zayıflıkları daha görünür hâle getirdi. Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti. Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti. Girit fiilen Osmanlı denetiminden çıktı. Bu gelişmeler genellikle İttihatçıların başarısızlığı olarak değerlendirilir. Ancak bu olayların önemli bir kısmı Osmanlı iç siyasetinden bağımsız olarak Avrupa güç dengelerindeki değişimlerin sonucuydu. Özellikle Balkanlar'da yükselen milliyetçilik hareketleri yalnızca yerel aktörlerin tercihiyle açıklanamaz. Fransız Devrimi sonrasında yayılan milliyetçilik düşüncesi, Avrupa'daki büyük devletlerin müdahaleleriyle birleşerek çok uluslu imparatorlukları zorlamaya başlamıştı. Osmanlı, Avusturya-Macaristan ve Rusya benzer baskılarla karşı karşıyaydı. Bu nedenle Balkan krizini yalnızca İstanbul'daki yöneticilerin hatalarıyla açıklamak tarihsel sürecin büyük kısmını gözden kaçırmak olur. 1912-1913 Balkan Savaşları bu yapısal krizin en görünür sonucuydu. Osmanlı ordusunun yaşadığı yenilgiler çoğu zaman komutanların beceriksizliği veya siyasal çekişmeler üzerinden açıklanır. Bunların etkisi elbette vardır. Ancak savaşın arkasında daha derin faktörler de bulunmaktadır. Balkan devletleri uzun süredir Avrupa güçlerinden destek görmekteydi. Osmanlı ise aynı anda birçok cephede siyasi baskı altında bulunuyordu. Ayrıca modern savaşın gerektirdiği lojistik ve sanayi kapasitesinde ciddi eksiklikler vardı. Balkan Savaşları'nın yarattığı travma yalnızca toprak kaybı değildir. Aynı zamanda Osmanlı elitlerinin dünya algısını değiştiren psikolojik bir kırılmadır. Yüz binlerce muhacirin Anadolu'ya gelmesi, etnik çatışmaların artması ve devletin hızla küçülmesi yeni bir siyasal atmosfer yaratmıştır. Daha sonra Birin
Read the full story at the source
This story was published by Independent.
Comments