Berlin Duvarı ve Türk göçmenlerin hafızasındaki izleri

155 kilometre uzunluğa ve ortalama 3,6 metre yüksekliğe sahip Berlin Duvarı, 25 sınır geçiş noktası ve 302 gözetleme kulesiyle Doğu ve Batı Berlin'i birbirinden ayırıyordu. Duvarı aşmayı başaranların sayısının yaklaşık 5 bin olduğu, kaçış girişimleri sırasında hayatını kaybedenlerin sayısının ise 238'e ulaştığı belirtilmektedir. “Utanç Duvarı” olarak da adlandırılan Berlin Duvarı, 13 Ağustos 1961'de Doğu Almanya yönetimi tarafından inşa edilmeye başlandığında, bir şehrin ortasına yalnızca fiziksel bir sınır çekilmemişti. Aileler birbirinden koparılmış, komşuluk ilişkileri kesintiye uğramış, insanların doğup büyüdükleri sokaklara ulaşmaları bile siyasi bir mesele hâline gelmişti. Bir tarafta Batı'nın liberal ve kapitalist dünyası, diğer tarafta Doğu'nun sosyalist sistemi vardı. Berlin, iki farklı ideolojinin, iki ayrı ekonomik düzenin ve iki farklı yaşam biçiminin karşı karşıya geldiği bir şehre dönüşmüştü. Oysa duvarın iki tarafında da aynı şehrin insanları yaşıyordu. Aynı sokakların, aynı anıların ve aynı geçmişin insanlarıydılar. Siyasi sınırlar, insanların ortak hafızasını ortadan kaldıramamıştı. Duvarın en ağır bedelini ise ideolojik mücadelelerin ortasında kalan sıradan hayatı olan insanlar ödedi. Berlin Duvarı, yıllar boyunca yalnızca siyasi ayrılığın değil, aynı zamanda sanatsal ve kültürel ifade biçimlerinin de mekânı oldu. Duvarın yüzeyi çeşitli grafitilerle ve yazılarla kaplanırken, Almancanın ardından en fazla kullanılan dillerden biri Türkçeydi. Nitekim 1979 yılında Berlin'i ziyaret eden David Bowie'nin duvar üzerindeki yazılardan etkilenerek bir şarkı yazdığı ve bu bağlamda “Yaşasın” sözcüğünün de öne çıktığı aktarılmaktadır. 1980'lerin sonuna gelindiğinde Doğu Bloku'nda büyük bir dönüşüm yaşanıyordu. Sovyetler Birliği'nde Mihail Gorbaçov'un başlattığı “glasnost” (açıklık) ve “perestroyka” (yeniden yapılanma) politikaları, Doğu Avrupa ülkelerinde reform taleplerini güçlendirdi. Polonya ve Macaristan'da komünist rejimler gevşerken, Macaristan'ın 1989 yazında Avusturya sınırını açması binlerce Doğu Almanın Batı'ya geçmesine yol açtı. Aynı dönemde Leipzig'de başlayan pazartesi yürüyüşleri, Doğu Almanya genelinde yayılan barışçıl protestolara dönüştü. Artan baskı karşısında Doğu Alman hükümeti seyahat kurallarını gevşetmeye karar verdi. 9 Kasım akşamı Politbüro üyesi Günter Schabowski, düzenlediği basın toplantısında yeni seyahat düzenlemesinin “derhal” yürürlüğe girdiğini açıkladı. Aslında bu düzenlemenin ertesi gün başlaması planlanıyordu, ancak haber hızla yayıldı. Ve 9 Kasım 1989... Berlin'de 30 küsur yıllık Utanç Duvarı yıkıldı. Ancak yıkılan yalnızca beton bloklar, dikenli teller ve gözetleme kuleleri değildi. Aynı zamanda yaklaşık 30 yıl boyunca insanları birbirinden ayıran bir siyasi anlayış, iki farklı dünya tasavvuru ve Soğuk Savaş'ın en güçlü sembollerinden biri tarihe karışıyordu. 1989'da sınır kapılarının açılmasıyla birlikte Berlin'de olağanüstü görüntüler yaşandı. Yıllardır birbirini göremeyen insanlar sarıldı, aileler yeniden buluştu, insanlar duvarın üzerine çıkarak sevinç gösterilerinde bulundu. Ellerinde çekiç ve keserlerle duvarı parçalamaya çalışan insanların görüntüleri, kısa sürede dünyanın dört bir yanına yayıldı. Berlin'de yaşananlar, yalnızca bir ülkenin siyasi dönüşümünü değil, insanlığın özgürlük arzusunu temsil eden tarihsel bir ana dönüştü. Berlin Duvarı'nın yıkılması, Soğuk Savaş'ın sona ermesinin en güçlü sembollerinden biri oldu. Ardından 3 Ekim 1990'da Almanya resmen yeniden birleşti. Avrupa'nın siyasi haritası değişirken, uluslararası ilişkilerde yeni bir dönem başladı. İki kutuplu dünya düzeninin çözülmesi, Doğu Avrupa'daki rejim değişiklikleri ve Sovyetler Birliği'nin dağılma süreci, Berlin'de başlayan dönüşümün küresel ölçekteki yansımalarıydı. Ancak Berlin Duvarı'nın hikâyesini yalnızca uluslararası ilişkiler, ideolojik mücadeleler veya büyük güçlerin rekabeti üzerinden okumak eksik kalır. Çünkü bu hikâyenin bir de göçmenlerin, işçilerin ve gündelik hayatın içinden gelen insanların hikâyesi vardır. Bu tarihsel sürecin önemli tanıklarından biri de Almanya'da yaşayan Türk işçiler ve aileleriydi. 1960'lardan itibaren Almanya'ya çalışmak amacıyla gelen ve en ağır koşullarda çalışan Türk işçiler, zaman içerisinde bu ülkenin ekonomik ve toplumsal hayatının ayrılmaz bir parçası hâline geldiler. Özellikle Batı Berlin'in Kreuzberg semti, Türk göçmenlerin yoğun olarak yaşadığı, kendi kültürel ve toplumsal ilişkilerini geliştirdiği bir merkez oldu. Bir dönem “Küçük İstanbul” olarak anılan Kreuzberg, Türkçenin sokaklarda duyulduğu, Türkiye'ye özgü yemeklerin, geleneklerin ve gündelik yaşam pratiklerinin yaşatıldığı bir göçmen mahallesine dönüştü. Berlin Duvarı'nın yıkıldığı dönemde Kreuzberg'de yaşayan Türk kadınlar ve çocuklar, duvarın önünden geçerken. Arka planda grafitilerle kaplı Berlin Duvarı, 1989-1990 / Fotoğraf: Ergun Çağatay-Stadtmuseum Berlin Duvarın yıkıldığı 1989 yılında Türk toplumu da bu tarihsel gelişmeyi büyük bir sevinçle karşıladı. Türk aileleri, Doğu A